Phân tích cảnh và tình trong bài thơ Chiều hôm nhớ nhà của Bà Huyện Thanh Quan

Đọc thơ của Bà Huyện Thanh Quan, ta thấy nỗi buồn man mác, tâm trạng hoài cổ thật thanh cao đượm sự cô đơn, trống vắng. Một trong những bài thơ đó là tác phẩm Chiều hôm nhớ nhà. Ở hai câu đề, khoảng thời gian là trời chiều bảng lảng bóng hoàng hôn. Ánh sáng vẫn còn đó, nhưng chỉ còn là ánh lờ mờ của ngày tàn và đêm sắp tới. Câu thơ chỉ giới thiệu thời gian mà người đọc như cảm thấy cả không gian một vùng quê rộng lớn. Trước thiên nhiên ấy, giữa trời và đất, có một cái gì đó tràn ngập con người nhạy cảm. Buổi chiều là thời gian dễ buồn nhất và đó cũng là khoảng thời gian thường xuất hiện trong thơ của bà Huyện Thanh Quan. Con người trong cuộc sống hỗn độn, ồn ào vẫn có một lúc nào đó trở về với cái bình yên muôn thuở của thiên nhiên, về với chính lòng mình. Âm thanh từ xa vẳng đến như thúc giục, nhưng vẫn có cái trầm lặng trong đó báo hiệu cho mọi người: ngày sắp hết. Tâm trạng của tác giả đã phần nào được ngầm hiểu trong cách lựa chọn thời gian, không khí và thanh âm. Câu thơ với nhịp 2/5 làm cho ta có cảm giác hoạt động con người đang giảm dần, đang đi tới kết thúc. Phép đối rất chuẩn cùng với những từ Hán Việt đã góp phần tạo nên vẻ trang nhã, cổ kính của hai câu thơ gợi tả này. Trước cảnh thiên nhiên to lớn, con người thật nhỏ, yếu thế và có phần đơn độc. Và con đường trước mắt bà thì sao, hai câu luận đã vẽ ra khung cảnh khoảng đường trước mắt như vô tận. Chim bay mỏi mà chưa tới nơi, khách bước dồn mà chưa tới chốn. Con đường đi hay con đường đời đang dàn trải? Phép đối từng cặp hình ảnh ngàn mây dặm liễu, gió cuốn - sương sa, chim bay mỏi - khách bước dồn làm ý thêm nhấn mạnh. Những từ ngữ bước dồn, bay mỏi cho thấy tâm trạng chán chường, mỏi mệt của nhà thơ. Tâm trạng ấy tất dẫn đến hai câu thơ kết thúc. Không có ai để tâm sự, trời đất thì bao la, vắng lặng, trống trải, khiến tác giả quay về với nội tâm, với lòng buồn sẵn có của mình. Câu thơ cuối, vừa như một câu cảm, vừa như một câu hỏi. Chiều hôm nhớ nhà của Bà Huyện Thanh Quan mãi mãi đưa đến cho chúng ta những cảm xúc chân thành, đậm đà trước nét buồn thanh tao, đưa đến những suy nghĩ sâu xa hơn về con người và xã hội. Một bài thơ đóng lại nhưng còn mở ra, tạo nên một dư âm trong lòng người đọc.
 

Bài thơ Chiều hôm nhớ nhà của Bà Huyện Thanh Quan là một áng thơ trung đại đặc sắc với thủ pháp tả cảnh ngụ tình. Bài thơ miêu tả khung cảnh thiên nhiên vào buổi chiều tà - khoảng thời gian cuối cùng của một ngày. Đây là khoảng thời gian mọi người thân trong gia đình sum họp sau một ngày dài, nên cũng chính là thời điểm dễ gợi ra những cô đơn, lạc lõng trong lòng người nhất. Không gian trong Chiều hôm nhớ nhà là một khoảng không gian rộng lớn, được kéo dài về chiều ngang với sự âm vang của tiếng trống. Sự kết hợp của cả không gian và thời gian ấy, đã cùng nhau làm nổi bật hơn sự nhỏ nhoi, cô quạnh của nhân vật trữ tình. Trong khung cảnh ấy, xuất hiện hình ảnh ngư ông và mục tử đều đang trở về nhà của mình. Phép đối giữa hai câu thơ đó tạo nên nhịp điệu song hành, như đó là dòng chảy hiển nhiên của cuộc sống. Ấy vậy mà nhân vật trữ tình lại phải đứng ngoài dòng chảy ấy, đứng ngoài khung cảnh chiều tà ấm áp, đoàn vui ấy. Còn con đường của nhân vật trữ tình bước đi, lại là con đường của sự cô đơn đến vô tận. Hình ảnh chú chim bay mỏi cánh vẫn chưa về được đến tổ, người lữ khách đi mãi cũng chẳng tìm thấy chốn dừng chân, dường như chính là ngụ ý cho tình cảnh của bà. Trong không gian đất trời rộng lớn đó, ai cũng có chốn về, riêng bà đứng trầm ngâm, lạc lõng đến lạnh lẽo bởi không tìm thấy được người để bầu bạn, để sẻ chia. Trời đất bao la, nhân vật trữ tình chỉ có chính mình, vì vậy đành quay về tâm sự với thế giới nội tâm của bản thân, với cái tôi của riêng mình. “Lấy ai mà kể nỗi hàn ôn?” là câu hỏi tu từ chẳng có câu trả lời nào cả, bởi chính nhân vật trữ tình đã nhận ra tình cảnh của bản thân mà tự nhắn nhủ với bản ngã của mình. Bài thơ Chiều hôm nhớ nhà đã mượn việc khắc họa khung cảnh thiên nhiên rộng lớn trong buổi chiều tà để làm nổi bật lên sự cô đơn, lạc lõng của nhân vật trữ tình. Thủ pháp tả cảnh ngụ tình này là một thủ pháp vô cùng quen thuộc của thơ ca trung đại, thường xuất hiện trong các tác phẩm thơ của Bà Huyện Thanh Quan.
 

Bà Huyện Thanh Quan luôn chọn buổi chiều hoàng hôn là cái nền để khắc họa cảnh và tình trong thơ của mình. Điều này thường được nhắc đến trong các câu thơ như: "Bước tới đèo Ngang bóng xế tà" hay "Nền cũ lâu đài bóng tịch dương". Trong tác phẩm "Chiều hôm nhớ nhà" của mình, bà viết, "Trời chiều bảng lảng bóng hoàng hôn". Cảnh mặt trời lặn dần, xung quanh chỉ còn những tia nắng le lói, nhàn nhạt khiến cho con người dễ cảm man mác buồn khi một ngày sắp qua đi. Tiếng ốc, tiếng trống dồn vang dội trong không gian yên tĩnh càng khiến lòng người thêm bồi hồi, khắc khoải. Ở hai câu thực, con người xuất hiện với cùng một hành động "quay trở về nhà". Thế nhưng, tác giả lại tự cho mình là "người lữ thứ", vậy nên bà không có nơi nào để về. Chính vì vậy, đứng trước thiên nhiên rộng lớn, tươi đẹp với "Ngàn mai", "chim bay mỏi", Dặm liễu sương sa", nỗi cô đơn dần xâm chiếm tâm hồn nhà thơ. Bà rất muốn tìm một ai đó để trút bầu tâm sự, xua tan đi phiền muộn. Thế nhưng "Kẻ chốn Chương Đài, người lữ thứ/ Lấy ai mà kể nỗi hàn ôn". Những người sống trong hoàn cảnh khác nhau, không có tiếng nói chung thì không thể san sẻ nỗi lòng với nhau. Với biện pháp tả cảnh ngụ tình đặc sắc, Bà Huyện Thanh Quan đã nói lên nỗi niềm cô đơn, buồn tủi của mình đằng sau cảnh thiên nhiên chiều tối, khi sắc trời chỉ còn "bảng lảng".
 

(1) Bài thơ Chiều hôm nhớ nhà của Bà Huyện Thanh Quan là một áng thơ trung đại đặc sắc với thủ pháp tả cảnh ngụ tình. (2) Bài thơ miêu tả khung cảnh thiên nhiên vào buổi chiều tà - khoảng thời gian cuối cùng của một ngày. (3) Đây là khoảng thời gian mọi người thân trong gia đình sum họp sau một ngày dài, nên cũng chính là thời điểm dễ gợi ra những cô đơn, lạc lõng trong lòng người nhất. (4) Không gian trong Chiều hôm nhớ nhà là một khoảng không gian rộng lớn, được kéo dài về chiều ngang với sự âm vang của tiếng trống. (5) Sự kết hợp của cả không gian và thời gian ấy, đã cùng nhau làm nổi bật hơn sự nhỏ nhoi, cô quạnh của nhân vật trữ tình. (6) Trong khung cảnh ấy, xuất hiện hình ảnh ngư ông và mục tử đều đang trở về nhà của mình. (7) Phép đối giữa hai câu thơ đó tạo nên nhịp điệu song hành, như đó là dòng chảy hiển nhiên của cuộc sống. (8) Ấy vậy mà nhân vật trữ tình lại phải đứng ngoài dòng chảy ấy, đứng ngoài khung cảnh chiều tà ấm áp, đoàn vui ấy. (9) Còn con đường của nhân vật trữ tình bước đi, lại là con đường của sự cô đơn đến vô tận. (10) Hình ảnh chú chim bay mỏi cánh vẫn chưa về được đến tổ, người lữ khách đi mãi cũng chẳng tìm thấy chốn dừng chân, dường như chính là ngụ ý cho tình cảnh của bà. (11) Trong không gian đất trời rộng lớn đó, ai cũng có chốn về, riêng bà đứng trầm ngâm, lạc lõng đến lạnh lẽo bởi không tìm thấy được người để bầu bạn, để sẻ chia. (12) Trời đất bao la, nhân vật trữ tình chỉ có chính mình, vì vậy đành quay về tâm sự với thế giới nội tâm của bản thân, với cái tôi của riêng mình. (13) “Lấy ai mà kể nỗi hàn ôn?” là câu hỏi tu từ chẳng có câu trả lời nào cả, bởi chính nhân vật trữ tình đã nhận ra tình cảnh của bản thân mà tự nhắn nhủ với bản ngã của mình. (14) Bài thơ Chiều hôm nhớ nhà đã mượn việc khắc họa khung cảnh thiên nhiên rộng lớn trong buổi chiều tà để làm nổi bật lên sự cô đơn, lạc lõng của nhân vật trữ tình. (15) Thủ pháp tả cảnh ngụ tình này là một thủ pháp vô cùng quen thuộc của thơ ca trung đại, thường xuất hiện trong các tác phẩm thơ của Bà Huyện Thanh Quan.